Asystencja osobista: stan i perspektywy. Przegląd modeli asystencji osobistej w wybranych państwach europejskich a rozwiązania w Polsce

https://doi.org/10.31971/2299-2332.2025.20-21.3

Autor

  • Jakub Gietka Fundacja Celując w Przyszłość

Słowa kluczowe:

asystencja osobista, niezależne życie, budżet osobisty, , wsparcie, deinstytucjonalizacja

Abstrakt

Artykuł przedstawia kompleksową analizę rozwoju i perspektyw asystencji osobistej dla osób z niepełnosprawnościami w Polsce. Omówiono genezę koncepcji, wynikającą z ruchu niezależnego życia (Independent Living Movement) w kształtowaniu europejskich standardów. Przeprowadzono analizę porównawczą pięciu europejskich modeli asystencji osobistej (Szwecja, Słowenia, Francja, Wielka Brytania, Niemcy). W kontekście polskim przeanalizowano dotychczasowe programy rządowe oraz projekt ustawy UD168 z grudnia 2024 r. Badania wykazują, że skuteczne systemy asystencji charakteryzują się ustawowym prawem podmiotowym, stabilnym finansowaniem oraz realną autonomią użytkowników w zarządzaniu budżetem osobistym. Tekst kończą rekomendacje dotyczące doprecyzowania przepisów o budżecie osobistym i wprowadzenia zachęt fiskalnych.

Bibliografia

Askheim, Ole Petter. “Personal assistance for disabled people – the Norwegian experience”. International Journal of Social Welfare 8 (1999): 111–119.

Bielińska, Maria, Jacek Bieliński, Magdalena Sałkowska. „Asystent osobisty osoby z niepełnosprawnością – zapotrzebowanie na miarę Konwencji o prawach osób z niepełnosprawnościami”. W: Biuletyn Rzecznika Praw Obywatelskich Zasada Równego Traktowania. Prawo i Praktyka 5 (2017): 20–24.

Committee on the Rights of Persons with Disabilities (CRPD Committee). General Comment No. 5 on article 19: Right to live independently and be included in the community. CRPD/C/GC/5, 31 VIII 2017.

Department for Work and Pensions (DWP). Independent Living Fund – Post-Closure Review. January 2017.

Direction de la recherche, des études, de l’évaluation et des statistiques (DREES). “Évolution des prestations compensatrices du handicap de 2006 à 2012”. Études et Résultats 829 (2013).

Greniuk, Agnieszka. „Asystencja osobista jako forma wsparcia osób z niepełnosprawnością – kontekst etyczno-pedagogiczny”. W: Społeczny wymiar rehabilitacji osób z niepełnosprawnością, red. Dorota Wolska, 243–257. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, 2022.

Komisja Europejska. Europejska strategia w sprawie niepełnosprawności 2010–2020: Odnowione zobowiązanie do budowania Europy bez barier. Komunikat KOM (2010) 636. Bruksela 15 XI 2010.

Najwyższa Izba Kontroli, Departament Pracy, Spraw Społecznych i Rodziny. Usługi asystenta osobistego jako wsparcie społeczne osób niepełnosprawnych. Informacja o wynikach kontroli. Warszawa 2022. Sygn. 149/2022/P/22/033/KPS.

Ratzka, Adolf D. “Independent Living”. World Leisure & Recreation 36, nr 3 (1994): 37–38. DOI: 10.1080/10261133.1994.9673925.

Union of the Physically Impaired Against Segregation (UPIAS). Fundamental Principles of Disability. November 1976.

Age UK. Personal budgets and direct payments in social care. Factsheet 24, listopad 2024. Dostęp 16.07.2025. https://www.ageuk.org.uk/ siteassets/documents/factsheets/fs24_personal_budgets_and_direct_payments_in_social_care_fcs.pdf.

Berg, Sven. Personal Assistance in Sweden. Independent Living Institute. Dostęp 24.06.2025. https://www.independentliving.org/ docs6/berg20030520.html.

Biuro Pełnomocnika Rządu do Spraw Osób Niepełnosprawnych. Program resortowy Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej „Asystent osobisty osoby z niepełnosprawnością” dla jednostek samorządu terytorialnego – edycja 2025. Dostęp 14.07.2025. https://niepelnosprawni.gov.pl/fundusz-solidarnosciowy/programy-realizowane-w-ramach-funduszu-solidarnosciowego/program-resortowy-mini stra-rodziny-pracy-i-polityki-spolecznej-asystent-osobisty-osoby-z-niepelnosprawnoscia-dla-jednostek-samorzadu-terytorial nego/.

Biuro Pełnomocnika Rządu do Spraw Osób Niepełnosprawnych. Otwarty konkurs ofert w ramach Programu resortowego Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej „Asystent osobisty osoby z niepełnosprawnością” dla organizacji pozarządowych – edycja 2025. Dostęp 14.07.2025. https://niepelnosprawni.gov.pl/fundusz-solidarnosciowy/programy-realizowane-w-ramach-funduszu-solidarnosciowego/ program-resortowy-ministra-rodziny-pracy-i-polityki-spolecznej-asystent-osobisty-osoby-z-niepelnosprawnoscia-dla-organi zacji-pozarzadowych/.

Biuro Pełnomocnika Rządu do Spraw Osób Niepełnosprawnych, Nabór wniosków w ramach resortowego programu „Asystent osobisty osoby z niepełnosprawnością” dla Jednostek Samorządu Terytorialnego – edycja 2025, dostęp 14.07.2025, https://www.gov.pl/web/rodzina/ nabor-wnioskow-w-ramach-resortowego-programu-ministra-rodziny-pracy-i-polityki-spolecznej-asystent-osobisty-osobyz-niepelnosprawnoscia-dla-jednostek-samorzadu-terytorialnego-edycja-2025.

Bundesministerium für Arbeit und Soziales (BMAS). Fragen und Antworten zum Persönlichen Budget. Dostęp 17.07.2025. https://www. bmas.de/DE/Soziales/Teilhabe-und-Inklusion/Rehabilitation-und-Teilhabe/Persoenliches-Budget/Fragen-und-Antworten-DGS/faq-persoenliches-budget.html.

Caisse nationale de solidarité pour l’autonomie (CNSA). Rapport annuel 2023. Dostęp 16.07.2025. https://www.cnsa.fr/sites/ default/fi les/2024-07/PUB_Rapport-annuel-CNSA-2023_accessible.pdf.

Center for Independent Living. History of the Independent Living Movement. Dostęp 08.07.2025. https://thecil.org/history-of-theindependent-living-movement/.

Center for Independent Living of North Central Florida (CILNCF). History of Independent Living. Dostęp 24.06.2025. https://www. cilncf.org/cil-history/.

Committee on the Rights of Persons with Disabilities (CRPD Committee). General Comment No. 5 on article 19: Right to live independently and be included in the community. CRPD/C/GC/5, 31 VIII 2017. Dostęp 12.07.2025. https://www.ohchr.org/en/treaty-bodies/crpd/general-comments.

Disability Rights Center of Kansas. Where We Came From: A Brief History of the Disability Rights Movement and Disability Discrimination. Dostęp 08.07.2025. https://www.drckansas.org/resource-center/history-of-disability-rights/where-we-came-from-a-briefhistory-of-the-disability-rights-movement-and-disability-discrimination.

DREES – Économie, Statistique et Recherche. La moitié des seniors en institution ont un niveau de vie compris entre 1 100 et 1 900 euros par mois. Études et Résultats n° 1264, avril 2023. Dostęp 16.07.2025. https://drees.solidarites-sante.gouv.fr/sites/default/ fi les/2023-04/ER1264.pdf.

Ed Roberts Campus. About. Dostęp 10.07.2025. https://www.edrobertscampus.org/about/.

European Network on Independent Living (ENIL). Personal Assistance Act becomes a reality in Slovenia. Dostęp 12.07.2025. https:// enil.eu/personal-assistance-act-becomes-a-reality-in-slovenia/.

Försäkringskassan. Assistansersättning – Vägledning 2003:6. Version 34, Departementet för funktionsnedsättning, beslutad 13 maj 2024. Dostęp 15.07.2025. https://www.forsakringskassan.se/download/18.7b234aa517b3a0b7f372a5/1715781233879/ assistansersattning-vagledning-2003-06.pdf.

Försäkringskassan. Statistik: Hur många får assistansersättning? Dostęp 16.07.2025. https://www.forsakringskassan.se/statistik-ochanalys/funktionsnedsattning/statistik-inom-omradet-funktionsnedsattning—assistansersattning/hur-manga-far-assistanser sattning.

Fundacja „Jesteśmy Ważni”. „Brak asystencji osobistej to przemoc systemowa” – protest pod Kancelarią Prezesa Rady Ministrów. Dostęp 15.07.2025. https://jestesmywazni.pl/protest/.

Fundacja im. Królowej Polski św. Jadwigi. Asystencja osobista osób z niepełnosprawnością w świetle analiz wybranych rozwiązań zagranicznych oraz systemu i doświadczeń krajowych. Puszczykowo 2021. Dostęp 12.07.2025. https://wlaczeniespoleczne.pl/uploads/raport/ 1_asystencja.pdf.

Gumułka, Anna. Jak długo niepełnosprawni muszą czekać na pomoc asystenta? Raport NIK. CowZdrowiu.pl. Dostęp 15.07.2025. https:// cowzdrowiu.pl/aktualnosci/post/jak-dlugo-niepelnosprawni-musza-czekac-na-pomoc-asystenta-raport-nik.

Kancelaria Prezydenta RP. Prezydencki projekt ustawy o asystencji osobistej osób z niepełnosprawnościami wraz z uzasadnieniem. Wniesiony do Sejmu 4 marca 2024 r. Dostęp 14.10.2025. https://www.prezydent.pl/aktualnosci/wydarzenia/prezydent-rp-projekt-ustawyo-asystencji-osobistej-osob-z-niepelnosprawnosciami,82107.

Komisja Europejska. Europejska strategia w sprawie niepełnosprawności 2010–2020: Odnowione zobowiązanie do budowania Europy bez barier. Komunikat KOM (2010) 636, Bruksela 15 XI 2010. Dostęp 12.07.2025. https://niepelnosprawni.gov.pl/wp-content/ uploads/2025/02/EUROPEJSKA-STRATEGIA-W-SPRAWIE-NIEPELNOSPRAWNOSCI-2010-2020.pdf.

KPRM. Projekt ustawy o asystencji osobistej osób z niepełnosprawnościami. Dostęp 17.07.2025. https://www.gov.pl/web/premier/projektustawy-o-asystencji-osobistej-osob-z-niepelnosprawnosciami2.

LVR – Landschaftsverband Rheinland. Jahresbericht 2023. Köln 2024. Dostęp 17.07.2025. https://www.lvr.de/media/wwwlvrde/ derlvr/aktionen/inklusion_und_menschenrechte_1/Jahresbericht_2023_fi nal_barrierefrei.pdf.

Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej. Ruszają usługi asystenta osobistego dla osób niepełnosprawnych. Dostęp 14.07.2025. https://www.gov.pl/web/rodzina/ruszaja-uslugi-asystenta-osobistego-dla-osob-niepelnosprawnych.

Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej. Projekt ustawy o asystencji osobistej osób z niepełnosprawnościami. Wersja z dn. 29.04.2025 r. Dostęp 17.07.2025. https://legislacja.gov.pl/projekt/12392400/katalog/13099552.

NHS Digital. Adult Social Care Activity and Finance Report, England, 2023-24. Published 31 October 2024. Dostęp 16.07.2025. https:// digital.nhs.uk/data-and-information/publications/statistical/adult-social-care-activity-and-finance-report/2023-24.

Računsko sodišče (Najwyższy Urząd Kontroli Republiki Słowenii). Revizijsko poročilo: Zagotavljanje izvajanja osebne asistence (revizja učinkovitosti), poročilo št. SP21-23, 24.6.2024. Dostęp 16.07.2025. https://www.rs-rs.si/revizije-in-revidiranje/arhiv-revizij/ revizija/ucinkovitost-zagotavljanja-izvajanja-osebne-asistence/.

RCL. Projekt ustawy o asystencji osobistej osób z niepełnosprawnościami. UD168. Dostęp 17.07.2025. https://legislacja.gov.pl/projekt/ 12392400/katalog/13099552.

Sanden, Frode. Personal Assistance as a Break-through Innovation in Disability Support. ENIL – European Network on Independent Living, 31 VIII 2022. Dostęp 11.07.2025. https://enil.eu/personal-assistance-as-a-break-through-innovation-in-disabilitysupport/.

Sejm Rzeczypospolitej Polskiej. Interpelacja nr 7811 w sprawie prezydenckiego projektu ustawy o asystencie osoby niepełnosprawnej. Złożona w Sejmie X kadencji. Dostęp 17.07.2025. https://www.sejm.gov.pl/Sejm10.nsf/InterpelacjaTresc.xsp?key=DDSJNH.

United Nations Office of the High Commissioner for Human Rights (OHCHR). Convention on the Rights of Persons with Disabilities. Dostęp 11.07.2025. https://www.ohchr.org/en/instruments-mechanisms/instruments/convention-rights-personsdisabilities.

Konwencja o prawach osób niepełnosprawnych, sporządzona w Nowym Jorku dnia 13 grudnia 2006 r. Dz.U. z 2012 r. poz. 1169.

Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2011/24/UE z 9.03.2011 r. w sprawie stosowania praw pacjentów w transgranicznej opiece zdrowotnej. Dz. Urz. UE L 88, 4.4.2011.

Care Act 2014. Parliament of the United Kingdom, c. 23, received Royal Assent 14 May 2014.

Lag om stöd och service till vissa funktionshindrade (LSS). Sveriges riksdag, 1993.

Loi n° 2005-102 du 11 février 2005 pour l’égalité des droits et des chances, la participation et la citoyenneté des personnes handicapées. République française, Journal offi ciel n° 36 du 12 février 2005, NOR : SANX0300217L.

Persönliches Budget, § 29 SGB IX. Deutscher Bundestag, 2008.

Zakon o osebni asistenci (Personal Assistance Act). Słoweński parlament, Uradni list RS, št. 10/2017, 31/2018, 172/2021.

Opublikowane

2026-11-20